Moralność socjalna: Państwo daje, społeczeństwo ocenia. Co Polacy naprawdę myślą o opiekuńczych funkcjach państwa 

Polityka społeczna państwa rzadko bywa neutralna moralnie. Ktoś, kto pobiera zasiłek, naraża się na ocenę – własną i cudzą. Ktoś, kto z niego rezygnuje mimo uprawnień, też podejmuje decyzję obciążoną normami. Między prawem do świadczenia a gotowością do jego pobrania istnieje przestrzeń, którą badacze z Katedry Socjologii i Polityki Społecznej Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu postanowili zmapować i nazwać. Tę przestrzeń opisuje pojęcie moralności socjalnej. Wyniki ich badań ukazą się w czerwcu 2026 roku jako anglojęzyczna monografia naukowa Benefit Morale: Social Attitudes to the Welfare State in Poland, opublikowana przez wydawnictwo Routledge. Autorami są dr Łukasz Jurek, dr Krystyna Gilga, dr Stanisław Kamiński, dr hab. prof. UEW Joanna Szczepaniak-Sienniak oraz dr Paweł Żuk.

Nie tylko wyłudzenia. Badacze wzięli pod lupę też tych, którzy rezygnują ze swoich praw 

Gdy mowa o nadużyciach w systemie socjalnym, rozmowa niemal zawsze kręci się wokół wyłudzeń i cwaniactwa. Tymczasem badacze z UEW postawili też pytanie odwrotne: co z tymi, którzy świadczenia, do których mają prawo, po prostu… nie biorą? Nie dlatego, że nie potrzebują. Dlatego, że się wstydzą. Że uważają, iż inni mają większe potrzeby, że boją się oceny sąsiadów. To zjawisko – autorzy nazywają je indyferencją socjalną – jest równie realne jak wyłudzenia, a znacznie rzadziej badane. 

Projekt objął trzy obszary analizowane razem po raz pierwszy: stosunek Polaków do opiekuńczej roli państwa, postawy wobec nadużywania świadczeń oraz właśnie indyferencję socjalną. Badanie przeprowadzono metodą sondażu diagnostycznego na reprezentatywnej próbie dorosłych Polaków, uwzględniając m.in. wiek, miejsce zamieszkania, sytuację materialną i doświadczenie korzystania ze świadczeń. 

Wstyd jako mechanizm polityki społecznej 

Moralność socjalna jako kategoria analityczna nie była dotad ani rzetelnie zdefiniowana, ani zbadana empirycznie – ani w polskiej, ani w anglojęzycznej literaturze. Autorzy zaproponowali własną definicję, wychodząc z założenia, że postawy wobec pomocy społecznej nie dają się sprowadzić wyłącznie do kwestii politycznych ani ekonomicznych. Są zakorzenione w wartościach i normach, które określają, co w danej wspólnocie uchodzi za sprawiedliwe, godne i właściwe. Co istotne, zaproponowane ramy teoretyczne nie są ograniczone do polskiego kontekstu – autorzy projektują je jako narzędzie użyteczne dla badaczy welfare state w innych krajach, otwierając tym samym pole do badań porównawczych. Bez zrozumienia tych norm trudno rzetelnie ocenić, czy polityka społeczna działa tak, jak powinna. 

Wyniki, które warto znać 

Badanie pokazuje, że polskie społeczeństwo nie jest jednorodne w swoich postawach socjalnych – i że podziały te nie przebiegają tam, gdzie intuicja podpowiadałaby najprościej. Tolerancja dla nadużyć zależy od rodzaju świadczenia i okoliczności, w jakich do nadużycia dochodzi. Indyferencja socjalna – rezygnacja z należnych świadczeń – jest zjawiskiem realnym i niejednorodnym: jej przyczyny i skala różnią się między grupami. Autorzy wskazują, że efektywność systemu redystrybucji bywa ograniczana nie przez złe przepisy, ale przez normy moralne, których żadne rozporządzenie nie zmieni. 

Od polskich badań do międzynarodowej nauki 

Benefit Morale wyrasta z badań zapoczątkowanych przez polski zespół badaczy i opublikowanych w monografii Moralność socjalna (Wydawnictwo UEW, 2023) – jednym z pierwszych na świecie opracowań systematycznie podejmujących zagadnienie moralności socjalnej. Publikacja Routledge nie jest jednak jej tłumaczeniem ani bezpośredną adaptacją. Znacznie rozszerza ramy teoretyczne, pogłębia analizę empiryczną i kieruje wyniki do międzynarodowej społeczności akademickiej. To kolejny, jakościowo nowy etap tego samego projektu badawczego – tym razem adresowany do odbiorców globalnych, recenzowany i wydany według standardów jednego z największych wydawnictw akademickich na świecie. 

Polska monografia dostępna jest na stronie Wydawnictwa UEW: wydawnictwo.uew.pl/moralnosc-socjalna 

Książka ukaże się 9 czerwca 2026 

Benefit Morale: Social Attitudes to the Welfare State in Poland ukaże się nakładem Routledge 9 czerwca 2026 roku. Już teraz można zapoznać się z opisem publikacji na stronie wydawcy. Dla tych, którzy zajmują się polityką społeczną, socjologią welfare state lub zachowaniami społecznymi w kontekście redystrybucji – ta pozycja jest warta uwagi. To pierwsza anglojęzyczna monografia, która systematycznie bada moralny wymiar korzystania ze świadczeń w Polsce i proponuje ramy teoretyczne użyteczne poza polskim kontekstem. 

Strona publikacji na routledge.com: https://www.routledge.com/Benefit-Morale-Social-Attitudes-to-the-Welfare-State-in-Poland/Jurek-Gilga-Kaminski-Szczepaniak-Sienniak-Zuk/p/book/9781041281856

Publikacja powstała przy wsparciu finansowym Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach programu Doskonała Nauka II – Wsparcie Monografii Naukowych (nr umowy: MONOG/SP/0041/2024/02). 

Autor tekstu: Justyna Morawska-Płoskonka