Zrozumieć wzrost napędzany innowacjami: komentarz prof. Krzysztofa Jajugi do Nagrody Nobla z ekonomii 2025

Prof. dr hab. Krzysztof Jajuga
Katedra Inwestycji Finansowych i Zarządzania Ryzykiem
Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

NAGRODA NOBLA Z EKONOMII W 2025 ROKU

W tym roku ogłoszenie przyznania kolejnej, już pięćdziesiątej siódmej, Nagrody pamięci Alfreda Nobla z nauk ekonomicznych (The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel), potocznie nazywanej Nagrodą Nobla z ekonomii, miało miejsce 13 października. Otrzymują ją:
Joel Mokyr (Northwestern University, Evanston oraz Tel Aviv University) – ½ nagrody
Philippe Aghion (Collège de France, Paris, INSEAD, Paris oraz London School of Economics and Political Science) – ¼ nagrody
Peter Howitt (Brown University, Providence) – ¼ nagrody

Oficjalny komunikat zawiera łączne uzasadnienie nagrody (tłumaczenie – KJ):
„Za wyjaśnienie wzrostu gospodarczego napędzanego innowacjami”
Z kolei uzasadnienia szczegółowe są następujące (tłumaczenie – KJ):
– w odniesieniu do Joela Mokyra:
„Za wskazanie warunków niezbędnych do trwałego wzrostu dzięki postępowi
technologicznemu”
– w odniesieniu do Philippe Aghiona i Petera Howitta:
„Za teorię trwałego wzrostu poprzez twórczą destrukcję”

Joel Mokyr urodził się w 1946 w Lejdzie (Niderlandy), doktorat uzyskał w Yale University w 1974.
Philippe Aghion urodził się w 1956 w Paryżu, doktorat uzyskał w Sorbonie w 1983 i w Harvardzie w 1987.
Peter Howitt urodził się w 1946 w Kanadzie, doktorat uzyskał w Northwestern University w 1973.

Nagroda (finansowana przez szwedzki bank centralny) w tym roku wynosi 11 milionów koron szwedzkich do podziału między laureatami (według kursu z dnia ogłoszenia nagrody to 4,246 miliona złotych).

Analiza dotychczas przyznawanych nagród (pierwsza była w 1969) skłania do pewnej liczby refleksji.
Po pierwsze, kontynuowana jest tendencja dominacji profesorów zatrudnionych w amerykańskich uniwersytetach wśród laureatów. W sumie przyznano 57 nagród, a liczba laureatów wynosi 99 (w tym trzy Panie). Z reporterskiego obowiązku (biorąc pod uwagę afiliację laureatów w dniu ogłoszenia nagrody) przedstawiam ranking liczby laureatów pochodzących z czołowych uniwersytetów (co najmniej czterech laureatów z danej uczelni):
University of Chicago – 15.
Massachusetts Institute of Technology – 10.
Harvard University – 9.
Princeton University – 7.
University of California Berkeley – 6.
Stanford University – 5.
Yale University, Columbia University, New York University, University of Cambridge – 4.

Jak widać, w czołówce jest tylko jeden uniwersytet europejski. W sumie aż 83 laureatów to uczeni afiliowani w uniwersytetach amerykańskich, z Europy jest tylko 15-tu. Jako ciekawostkę warto wspomnieć, że jeden z laureatów to Prof. Reinhard Selten, urodzony w 1930 we Wrocławiu (doktor honoris causa Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu), nagrodzony w 1994 (wraz z Johnem Nashem i Johnem Harsanyi) – „za pionierską analizę równowagi w teorii gier niekooperacyjnych”.
Po drugie, z reguły między momentem kluczowych publikacji noblistów a rokiem ogłoszenia nagrody zwykle mija sporo lat. Na przykład, fundamentalna publikacja profesorów Aghiona i Howitta ukazała się w 1992.
Po trzecie, w ostatnich kilkunastu latach coraz więcej nagradzanych osiągnięć dotyczy zagadnień praktycznych, zaś osiągnięcia mają bezpośrednie przełożenie na funkcjonowanie gospodarki i społeczeństwa. Te osiągnięcia z jednej strony są uzasadniane badaniami empirycznymi, z drugiej strony są kwalifikowane do ekonomii deskryptywnej (a nie ekonomii normatywnej).
Po czwarte, osiągnięcia ostatnich lat zawierają dużo wskazówek dla decydentów co do decyzji w zakresie prowadzonej polityki: gospodarczej, społecznej itd. Wypada tylko wyrazić ubolewanie, że w części krajów decydenci (a zwłaszcza politycy) nie chcą się kierować wskazaniami nauki, atakując ekspertów i podejmując czysto populistyczne decyzje.
Po piąte, nagrody w ostatnich kilkunastu latach wskazują, że nauki ekonomiczne (a taki jest tytuł nagrody – economic sciences) stają się coraz bardziej interdyscyplinarne i zawierają odniesienia do innych dyscyplin (psychologia, socjologia, itp.).

Moim zdaniem, to, że właśnie tegoroczna nagroda została przyznana za związek wzrostu gospodarczego z innowacjami, nie jest przypadkowa.
Z jednej strony, jest to w pewnym sensie klasyczne zagadnienie. Warto przypomnieć, że jednym z laureatów nagrody przyznanej w 2018 (jubileuszowej, bo 50-tej) jest Paul Romer, którego kluczowym osiągnięciem jest teoria endogenicznego wzrostu. Jest w niej pokazane, jak wiedza może pełnić funkcję czynnika napędzającego długoterminowy wzrost gospodarczy. Wcześniejsze badania makroekonomiczne podkreślały innowacje technologiczne jako główny czynnik wzrostu gospodarczego. Paul Romer pokazał jak siły ekonomiczne stymulują gotowość firm do tworzenia nowych pomysłów i innowacji.
Z drugiej strony, jesteśmy teraz w okresie najbardziej dynamicznego rozwoju technologicznego, w szczególności w zakresie sztucznej inteligencji, rodzi to przekonanie, że będzie to sprzyjać szybszemu wzrostowi gospodarczemu. Według mnie, osiągnięcia tegorocznych noblistów mogą być zaadresowane dla odpowiedzi na to pytanie, w szczególności czy w istocie te innowacje napędzają wzrost gospodarczy, co jest sformułowane w uzasadnieniu nagrody. Co więcej, osiągnięcia te pozwolą odpowiedzieć na dwa pytania, które również pojawiły się w uzasadnieniu nagrody, mianowicie:
– Jakie są warunki niezbędne do trwałego wzrostu dzięki postępowi technologicznemu?
– Jaka teoria może wyjaśnić występowanie trwałego wzrostu?
To pierwsze pytanie znalazło możliwą odpowiedź w badaniach Joela Mokyra. Dwie najważniejsze książki to: „The lever of riches: Technological creativity and economic progress” (Mokyr (1990)) oraz „The gifts of Athena: Historical origins of the knowledge economy” (Mokyr (2002)). Wykorzystał on źródła historyczne dla wskazania przyczyn trwałego (a więc utrzymującego się) wzrostu gospodarczego.
Z jego badań wynika, że dla utrzymania procesu innowacji nie wystarczy wiedza, jak innowacja działa (określona jako prescriptive knowledge), ale konieczne jest wiedza, dlaczego tak jest (określona jako propositional knowledge). Uzasadnił też znaczenie społeczeństwa, które musi być otwarte na nowe idee i pozwala na zmiany.
Według mnie, idea Mokyra, mówiąca o tym, że trzeba wiedzieć dlaczego innowacyjne rozwiązanie działa, ewidentnie dotyczy również sztucznej inteligencji, zwłaszcza generatywnej sztucznej inteligencji, np. dużych modeli językowych. Wszyscy są zafascynowani tym, że to narzędzie (Gen AI) działa, natomiast bardzo niewielu (jeśli w ogóle ktoś) potrafi wyjaśnić dlaczego to narzędzie działa (poszukiwania wyjaśnialnej sztucznej inteligencji – Explainable AI).

Odpowiedź na drugie z powyższych pytań znajdujemy w badaniach Philippe Aghiona i Petera Howitta. Kluczowa publikacja to artykuł obu noblistów pt. „A Model of Growth Through Creative Destruction” opublikowany w czasopiśmie Econometrica w 1992. Przedstawili w nim model matematyczny dla tzw. kreatywnej destrukcji: gdy na rynek wchodzi nowy i lepszy produkt, firmy sprzedające starsze produkty tracą na tym. Innowacja reprezentuje coś nowego, a zatem jest twórcza. Jest również destrukcyjna, ponieważ przedsiębiorstwo produkujące przestarzałe produkty może zniknąć z rynku. Istotne jest aby te przestarzałe podmioty nie zablokowały innowacji dla nich niekorzystnych. Do tego potrzebne jest otwarte społeczeństwo.
Według mnie, jednym z przykładów blokowania innowacji jest protekcjonizm, wprowadzanie ceł, ograniczanie konkurencji (niestety dziś dość powszechne na świecie) co utrudnia rozpowszechnianie innowacji, które sprzyjają wzrostowi gospodarczemu, a w konsekwencji wzrostowi dobrobytu.
Warto zauważyć, że koncepcja kreatywnej destrukcji pojawiła się już u Schumpetera w pracy „Kapitalizm, socjalizm, demokracja” z 1942.

Na koniec uzasadnienia przedstawionego podczas transmisji ogłoszenia przyznania nagrody sformułowane zostały trzy filary trwałego wzrostu, którymi są: innowacje mające u podstaw badania naukowe, kreatywna destrukcja oraz społeczeństwo otwarte na zmiany.

Literatura:
Aghion P., Howitt P. (1992) A Model of Growth Through Creative Destruction, Econometrica, Vol. 60, No. 2, str. 323-351.
Mokyr, J. (1990), The lever of riches: Technological creativity and economic progress, Oxford University Press.
Mokyr, J. (2002), The gifts of Athena: Historical origins of the knowledge economy. Princeton University Press.
The Committee for the Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel (2025), Scientific Background to the Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2025.