Eric Maskin doktorem honoris causa UEW. Ekonomia jako inżynieria instytucjonalna

Kiedy licytujesz na eBayu, nie musisz siedzieć przy ekranie i podbijać stawek. Wpisujesz maksymalną kwotę, jaką jesteś gotów zapłacić, a system licytuje za ciebie tylko wtedy, gdy musi. Najczęściej kończysz poniżej swojego limitu. Nie zgadujesz strategii innych, nie podbijasz pod wpływem emocji, nie pilnujesz zegara. Reguły gry są tak skonstruowane, że twoja sensowna decyzja wystarcza.

Kiedy Bank Włoch sprzedaje bony skarbowe, kiedy rząd brytyjski przydziela uprawnienia do emisji CO₂, kiedy państwo prywatyzuje spółki albo licytuje pasma częstotliwości dla operatorów telefonii, w tle pracuje ta sama logika. Reguły gry są zaprojektowane tak, by indywidualnie racjonalne decyzje uczestników prowadziły do rezultatu, który jest sensowny społecznie, nawet jeśli nikt z licytujących o tym nie myśli. 

Tę logikę nazywa się projektowaniem mechanizmów (mechanism design). Jednym z jej współtwórców jest Eric S. Maskin, profesor Uniwersytetu Harvarda i laureat Nagrody Banku Szwecji im. Alfreda Nobla z 2007 roku. 23 kwietnia 2026 roku Senat Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu nadał mu tytuł doktora honoris causa. 

Mechanism design jako odwrócona teoria gier

W swoim wykładzie noblowskim Maskin nazwał projektowanie mechanizmów „inżynierską stroną teorii ekonomicznej”. Określenie to dobrze oddaje istotę dziedziny. Klasyczna teoria gier zaczyna się od reguł i pyta, jak zachowają się racjonalni uczestnicy. Mechanism design odwraca ten porządek. Zaczyna od pożądanego rezultatu społecznego (sprawiedliwego podziału, efektywnej alokacji, stabilnej polityki klimatycznej) i poszukuje takich reguł gry, które do tego rezultatu doprowadzą, nawet jeśli uczestnicy kierują się własnym interesem i nie ujawniają wszystkich posiadanych informacji. 

Sformułowany przez Maskina w 1977 roku warunek monotoniczności, znany dziś w literaturze jako monotoniczność Maskina, należy do filarów współczesnej mikroekonomii. Wskazuje precyzyjnie, kiedy społecznie pożądane wyniki są w ogóle osiągalne jako stabilny rezultat gry strategicznej. To wynik, który zmienił status pytań o instytucje. Z domeny intuicji oraz sporów ideologicznych przeniósł je do domeny analizy formalnej. 

Niewidoczny mechanizm: dlaczego eBay działa

Wracając do aukcji online: dobrze zaprojektowany mechanizm jest najczęściej niewidoczny. Z perspektywy uczestnika wygląda na coś oczywistego, a złożoność reguł, które do niego prowadzą, pozostaje w tle. 

Proxy bidding to dobry przykład. Użytkownik deklaruje wyłącznie maksymalną kwotę, jaką jest gotów zapłacić. System składa oferty w jego imieniu wtedy i tylko w takiej wysokości, w jakiej jest to konieczne dla utrzymania pozycji prowadzącego. Cena końcowa najczęściej jest niższa od deklarowanego maksimum i wynika z konkurencji ze strony pozostałych uczestników. Mechanizm eliminuje emocjonalne podbijanie stawek, presję czasu oraz potrzebę zgadywania strategii innych. Sprowadza decyzję uczestnika do jednego sensownego wyboru: jaka jest moja autentyczna wycena. 

W szerszym ujęciu proxy bidding ilustruje centralną ideę projektowania mechanizmów. Reguły gry konstruuje się tak, aby indywidualnie racjonalne, lokalnie sensowne decyzje uczestników prowadziły do pożądanego rezultatu bez konieczności skomplikowanego strategicznego myślenia. Nie jest to bezpośrednie zastosowanie twierdzeń Maskina, lecz przystępny przykład tej samej logiki. Reguły są zaprojektowane tak, by wspierały efektywność wyników, nawet jeśli uczestnicy nie są świadomi stojącej za nimi teorii. 

Od teorii do polityki publicznej

Profesor Maskin doradzał Bankowi Włoch przy projektowaniu aukcji bonów skarbowych, rządowi brytyjskiemu w pracach nad aukcjami uprawnień do emisji gazów cieplarnianych oraz rządowi polskiemu przy konstruowaniu aukcji służących prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. Współpracował z firmami takimi jak General Telephone and Electronics oraz AT&T przy projektowaniu aukcji widma częstotliwości radiowych. Jego dorobek oddziałuje dziś na praktykę polityki klimatycznej, regulacji rynków, alokacji zasobów publicznych oraz reform instytucjonalnych w gospodarkach przechodzących transformację. 

W ostatnich latach profesor Maskin coraz więcej uwagi poświęca jakości demokracji oraz systemom wyborczym. Pokazuje, że dominujące w wielu krajach systemy większościowe typu „zwycięzca bierze wszystko” sprzyjają polaryzacji politycznej, premiując kandydatów o skrajnych poglądach kosztem osób budujących szerokie koalicje. Jego analizy nawiązują do koncepcji Condorceta i Bordy, proponując rozwiązania oparte na pełniejszym ujawnianiu preferencji wyborców. 

Dlaczego to wyróżnienie ma znaczenie dla UEW?

Jest jeszcze jeden wątek, który warto podkreślić. W swoim wykładzie noblowskim Maskin szczegółowo zrekonstruował intelektualną genealogię projektowania mechanizmów. Wskazał, że kluczowym impulsem dla tej dziedziny był spór o racjonalność gospodarki planowej, który toczył się w latach 30. XX wieku. Po jednej stronie tego sporu Oskar Lange i Abba Lerner dowodzili, że dobrze zaprojektowane planowanie może osiągać efekty wolnego rynku. Po drugiej Friedrich Hayek i Ludwig von Mises odrzucali tę możliwość. 

Spór miał olbrzymią wagę intelektualną i polityczną, ale dla Leonida Hurwicza, ekonomisty młodszego pokolenia, był też frustrujący. Brakowało mu pojęciowej precyzji oraz aparatu formalnego, bez którego argumenty żadnej ze stron nie mogły być w pełni rozstrzygające. Z tej frustracji wyrosły prace Hurwicza z lat 60. i 70., a następnie prace Maskina, które stworzyły fundament teorii projektowania mechanizmów. Spór nie został rozstrzygnięty argumentami z lat 30., znalazł natomiast swoje rozszerzenie w aparacie pojęciowym, który pozwala dziś precyzyjnie analizować, kiedy i pod jakimi warunkami określone cele społeczne da się osiągnąć przez odpowiednio zaprojektowane instytucje. Nie jako wynik nakazu i nie jako automatyczny efekt rynku, lecz jako stabilny rezultat dobrze zaprojektowanej gry. 

Lange jest jedynym polskim ekonomistą, którego Maskin przywołuje w wykładzie noblowskim. Do 2008 roku był też patronem Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu. Nadanie tytułu doktora honoris causa profesorowi Maskinowi domyka więc pewną intelektualną klamrę, której bohaterowie pochodzą z bardzo różnych tradycji, lecz pracowali nad tym samym pytaniem: jak projektować instytucje, które realnie działają. 

Dla UEW wyróżnienie ma więc wymiar zarówno naukowy, jak i symboliczny. W wymiarze naukowym wzmacnia pozycję badań teoretycznych w ekonomii oraz podkreśla znaczenie analizy instytucjonalnej. W wymiarze symbolicznym jest sygnałem umiędzynarodowienia oraz świadomego dialogu z własną tradycją intelektualną. 

Autor tekstu: Justyna Morawska-Płoskonka