Kiedy dług przestaje być liczbą. Dr Iwo Augustyński o spirali zadłużenia, psychologii pieniędzy i realnych drogach wyjścia

Zadłużenie rzadko zaczyna się od dramatycznej decyzji. Częściej od drobnych, pozornie niewinnych wyborów: odłożonej płatności, rat „bez kosztów”, zakupów, które miały poczekać do przyszłej wypłaty. Tymczasem – jak pokazują dane i rozmowy ekspertów – spirala zadłużenia potrafi zacisnąć się szybciej, niż jesteśmy gotowi to zauważyć. W audycji Radia Wrocław „Różne punkty słyszenia: Zadłużony jak Polak” eksperci rozmawiali nie tylko o liczbach, ale przede wszystkim o mechanizmach, które sprawiają, że coraz więcej osób traci kontrolę nad własnymi finansami. Jednym z gości był dr Iwo Augustyński z Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, który tłumaczył, dlaczego dług nie jest wyłącznie problemem matematycznym – lecz także psychologicznym i systemowym. 

Spirala zaczyna się niewinnie 

Z danych BIG InfoMonitor i BIK wynika, że blisko 2,5 mln osób w Polsce ma problemy ze spłatą zobowiązań. Przeciętna zaległość przekracza 34 tys. zł, a w przypadku kredytów mieszkaniowych średnia kwota zaległości sięga nawet 262 tys. zł. To liczby, które robią wrażenie – ale same w sobie nie wyjaśniają, jak dochodzi do takiej sytuacji. 

Jak podkreślali uczestnicy debaty, problemy rzadko zaczynają się od kredytu hipotecznego. Częściej od kilku niezapłaconych rachunków za telefon, zaległego czynszu czy „przeciągniętych” rat. Kluczowy jest mechanizm narastania długu – szczególnie wtedy, gdy zobowiązania zaczynają się nakładać. 

Dr Iwo Augustyński zwrócił uwagę na element, który bywa bagatelizowany, a który ma ogromne znaczenie: procent składany. 

„Jeżeli minie więcej czasu, to się robią ogromne kwoty zadłużenia i finalnie kwota pierwotnego długu stanowi niewielki ułamek tego, co trzeba po jakimś czasie oddać. Ludzie po prostu bagatelizują, jak szybko te odsetki rosną.” 

To właśnie ten mechanizm sprawia, że dług przestaje być „chwilowym problemem”, a zaczyna żyć własnym życiem. 

Impuls, marketing i iluzja „łatwego pieniądza” 

Rozmowa zaczęła się od Black Friday i Cyber Monday – i nieprzypadkowo. Promocje, raty 0%, „zapłać później” czy „pierwsze raty za nas” to dziś standardowe narzędzia sprzedażowe. Jak zauważali eksperci, za tymi ofertami stoją zaawansowane algorytmy, analityka danych i psychologia behawioralna. 

Oczekujemy od konsumentów racjonalności, podczas gdy po drugiej stronie działają całe zespoły specjalistów, których celem jest skłonienie nas do zakupu tu i teraz. W takiej asymetrii łatwo o decyzje impulsywne – szczególnie gdy pieniądz staje się niemal niewidzialny, sprowadzony do kliknięcia w aplikacji. 

Co istotne, spirala zadłużenia nie dotyczy wyłącznie osób o niskich dochodach. Jak podkreślano w audycji, w długi wpadają również osoby dobrze zarabiające – często dlatego, że przeinwestowują lub zbyt optymistycznie oceniają swoje przyszłe możliwości finansowe. 

Paradoks zadłużenia i barometr dobrobytu 

Eksperci zwrócili uwagę na zjawisko pozornie sprzeczne: maleje liczba dłużników, ale rośnie średnia wartość zadłużenia. Oznacza to, że problemy finansowe koncentrują się w grupie osób, które wpadły w poważne kłopoty i coraz trudniej jest im się z nich wydostać. 

Zdaniem dr. Iwa Augustyńskiego dane o zadłużeniu są ważnym wskaźnikiem kondycji społecznej. Wzrost PKB sam w sobie nie wystarcza, jeśli towarzyszy mu narastanie problemów finansowych gospodarstw domowych. To właśnie dlatego analiza zadłużenia mówi często więcej o realnym dobrobycie niż suche dane makroekonomiczne. 

Jak przerwać spiralę? Konkretne kroki 

Druga część rozmowy poświęcona była praktycznym rozwiązaniom. Eksperci byli zgodni: kluczowe jest działanie na wczesnym etapie. 

• Ustalenie pełnej skali zadłużenia, bez unikania i odkładania. Trzeba dokładnie policzyć, ile, komu i na jakich warunkach jesteśmy winni,
• Kontakt i negocjacje z wierzycielami. Wierzyciel woli odzyskać część należności niż nic. Możliwe są m.in. wydłużenie okresu spłaty czy konsolidacja zobowiązań,
• Nieunikanie rozmowy – ignorowanie telefonów i pism przyspiesza jedynie drogę do sądu i komornika, gdzie pole do negocjacji praktycznie znika,
• Odbudowa budżetu domowego – czyli realne dostosowanie wydatków do dochodów i stopniowe tworzenie finansowego bufora bezpieczeństwa. 

Jak podkreślano, podstawą jest zarządzanie tymi pieniędzmi, które faktycznie mamy, a nie tymi, które dopiero planujemy zarobić. 

Upadłość konsumencka – ostateczność, nie wybawienie 

W końcowej części audycji pojawił się temat upadłości konsumenckiej. Dr Augustyński zaznaczył, że nie jest to „reset finansowy” ani łatwe wyjście z problemów. Upadłość oznacza objęcie majątku masą upadłościową, wieloletnie ograniczenia dochodów i ogromne obciążenie psychiczne – często dla całej rodziny. To rozwiązanie na sam koniec drogi, gdy inne możliwości zostały wyczerpane. 

Debata zakończyła się zdaniem, które najlepiej podsumowuje całą rozmowę: 

„Jeżeli minie więcej czasu, to się robią ogromne kwoty zadłużenia i finalnie kwota pierwotnego długu stanowi niewielki ułamek tego, co trzeba po jakimś czasie oddać. Ludzie po prostu bagatelizują, jak szybko te odsetki rosną.” 

Źródło: https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/156269/Rozne-punkty-slyszenia-Zadluzony-jak-Polak-Rosna-problemy-z-regulacja-zobowiazan 

badania.uew.pl – bo świat potrzebuje kompetentnych głosów, gdy hałas zagłusza rozsądek. 

Autor tekstu: Barbara Grzelczak