Panika jako narzędzie wojny. Jak Rosja testuje odporność społeczną i dlaczego zaufanie ma dziś znaczenie strategiczne wyjaśnia Prof. UEW P. Skulski

Wyobraźmy sobie kraj, w którym najgroźniejszą bronią nie jest rakieta, tylko nagłówek artykułu i komentarz pod newsem. To nie jest political fiction – to opis rzeczywistości, w której funkcjonujemy. Właśnie o takiej „wojnie o umysły i emocje” mówi w audycji Radia Wrocław Przemysław Skulski profesor Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, razem z ekspertami od bezpieczeństwa i psychoterapeutką. To rozmowa o tym, jak nie grać w scenariuszu pisanym na Kremlu – i co z tym wspólnego mają media, szkoła, samorządy, plecak ewakuacyjny i zwykła, ludzka panika.

„Klej społeczny” i wojna kognitywna – perspektywa eksperta UEW

Profesor Przemysław Skulski, badacz międzynarodowych stosunków gospodarczych i rynku uzbrojenia z UEW, zaczyna od pozornie prostego zalecenia: „zdrowy rozsądek i myślenie”. Za tym hasłem stoi jednak bardzo konkretna diagnoza tego, co jest dziś celem działań hybrydowych. 

„Zdrowy rozsądek i myślenie. Myślę, że to jest dobra recepta i odwołanie się do takiego pojęcia jak social glue, klej społeczny, czyli zaufanie do instytucji państwa niezależnie od tego, kto w danym momencie sprawuje władzę. Te instytucje niekoniecznie muszą nam się w 100% podobać, ale miejmy do nich zaufanie, bo jeżeli tego zabraknie, to będzie można nas rozgrywać tak, jak ktoś inny będzie chciał.” 

Ten „klej społeczny” – zaufanie do instytucji, procedur, systemu bezpieczeństwa  staje się jednym z głównych celów ataku. Profesor Skulski przypomina, że wojna hybrydowa to już nie tylko sabotaż torów kolejowych czy ataki dronów, ale także: 

• wojna kognitywna – walka o to, co ludzie myślą i jak myślą, 
• polaryzacja polityczna, która ułatwia rozgrywanie społeczeństwa, 
• narracje o „państwie w rozsypce”, które podważają zaufanie do sojuszy i instytucji. 

Z punktu widzenia badacza relacji międzynarodowych kluczowe jest, by nie myśleć o bezpieczeństwie wyłącznie w kategoriach czołgów i rakiet. Polska jest częścią większej całości – Unii Europejskiej i NATO – a nasze reakcje na prowokacje muszą uwzględniać zobowiązania sojusznicze i koszty polityczne. Jednocześnie, jak podkreśla profesor, brak reakcji jest równie niebezpieczny jak reakcja chaotyczna i emocjonalna. 

Lęk i panika – co dzieje się z nami w obliczu zagrożenia? 

Wojna hybrydowa nie dzieje się tylko na granicy czy w cyberprzestrzeni. Dzieje się także w naszej psychice. Psychoterapeutka Aleksandra Marciniak przypomina, że im więcej lęku odczuwamy, tym większa jest nasza potrzeba kontroli. Komentowanie działań służb bez wiedzy, podważanie decyzji dowódców, internetowe „ekspertowanie” daje iluzję sprawczości, ale realnie zwiększa podatność na manipulację. 

Z perspektywy psychologicznej ważne jest by umieć nazwać i oswoić strach. To oznacza: 

• zadanie sobie pytania: na co mam wpływ, a na co nie, 
• „urealnianie się” – sprawdzenie faktów, kontekstu, swojej realnej sytuacji, 
• szukanie wsparcia w grupie, rozmowie, wspólnym przeżywaniu trudnych informacji. 

Doktor R. Gwardyński, ekspert od bezpieczeństwa, dodaje do tego jeszcze jeden, bardzo przyziemny, ale kluczowy wątek: higiena informacyjna. W praktyce oznacza to: 

• unikanie niesprawdzonych źródeł, nawet jeśli są „atrakcyjne i sensacyjne”, 
• szukanie informacji w oficjalnych kanałach instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo, 
• świadome korzystanie z mediów, które mają wypracowane zaufanie społeczne, a nie z tych, które żyją z nakręcania emocji. 

Z punktu widzenia państwa i z perspektywy badań nad komunikacją kryzysową brak informacji zostawia pole do dezinformacji, ale nadmiar chaotycznych komunikatów działa bardzo podobnie. Tu właśnie pojawia się rola ekspercka: zarówno badaczy, jak i praktyków bezpieczeństwa, którzy potrafią przełożyć złożone procesy na zrozumiały, spokojny przekaz. 

Od plecaka ewakuacyjnego do 0,3% PKB – odporność społeczna w praktyce 

W pewnym momencie rozmowa schodzi na bardzo konkretny symbol: plecak ewakuacyjny (alarmowy). Łatwo go wyśmiać jako „gadżet na trudne czasy”, ale w dyskusji pada zupełnie inna interpretacja: to narzędzie oswajania niepewności. 

Jeśli mamy przygotowany zestaw na sytuacje kryzysowe, czy to będzie powódź, blackout, czy konieczność pozostania w domu  to: 

• lepiej rozumiemy, że zagrożenia są realne, 
• jednocześnie odzyskujemy poczucie sprawczości, o którym mówił profesor Skulski, 
• mniej ulegamy panice, bo wiemy, co zrobić „tu i teraz”. 

Pułkownik P. Kęsicki zwraca uwagę na drugi filar bezpieczeństwa państwa: obok sił zbrojnych jest nim ochrona ludności i obrona cywilna. Nowa ustawa oparta na rozwiązaniach fińskich i szwedzkich oraz decyzja o przeznaczeniu 0,3% PKB na ochronę ludności i obronę cywilną służą naszemu bezpieczeństwu. 

To są realane działania, jak obowiązki wójta, burmistrza, prezydenta miasta jako organu ochrony ludności. Ale także ćwiczenia, treningi sztabowe, realistyczne symulacje ewakuacji i innych zagrożeń. A także zadania dla uczelni, szkół, urzędów – także tych, w których na co dzień pracują i uczą się nasi studenci. 

Eksperci podkreślają, że fachowcy „zaczynają dochodzić do głosu” – ale sama wiedza nie wystarczy. Najpierw trzeba zbudować postawę: motywację, żeby w ogóle chcieć działać i ćwiczyć. Dopiero potem przychodzi miejsce na wiedzę, umiejętności i biegłość, łącznie z odpornością psychiczną na stres. 

W tym wszystkim rola badacza – jak w przypadku profesora Skulskiego – polega nie tylko na analizie procesów międzynarodowych, ale także na łączeniu perspektywy globalnej (NATO, UE, strategie państw skandynawskich) z bardzo lokalnym poziomem gminy, szkoły, uczelni. To właśnie w tych miejscach buduje się odporność społeczną na działania hybrydowe. 

Co dalej? 

Ta rozmowa nie daje prostego przepisu na bezpieczeństwo. Zadaje za to kilka bardzo wymagających pytań: 

• Czy potrafimy ufać instytucjom, nie idealizując ich? 
• Czy umiemy rozpoznawać manipulację, kiedy gra na naszych emocjach, a nie na faktach? 
• Czy traktujemy edukację o bezpieczeństwie i komunikacji kryzysowej jako jednorazową akcję – czy jako proces, który musi stać się elementem codziennego życia? 

Wysłuchaj całego wywiadu w Radiu Wrocław: https://www.radiowroclaw.pl/articles/view/156069/Rozne-punkty-slyszenia-Rosja-testuje-odpornosc-Panika-to-prezent-dla-Moskwy

badania.uew.pl – bo w świecie, w którym panika stała się narzędziem, szczególnie potrzebne są spokojne, kompetentne głosy. 

Autor tekstu: Barbara Grzelczak